Trong tham luận tại Diễn đàn Giao thông thông minh APEC 2026 (Hàn Quốc), ngày 15/10, ông Dương Đình Trung - Phó Trưởng phòng Khoa học công nghệ, môi trường và Hợp tác quốc tế, Cục Đường bộ Việt Nam (Bộ Xây dựng), giới thiệu định hướng phát triển hệ thống giao thông thông minh (ITS) và các đề xuất hợp tác với những nền kinh tế APEC.

Nội dung tập trung vào một yêu cầu: đầu tư đường bộ cần đi cùng hệ thống công nghệ có thể kết nối, chia sẻ dữ liệu. Thông tin thu được trên từng tuyến phải phục vụ cả việc quản lý tuyến đường đó và phối hợp điều hành trên toàn mạng lưới.

Các trung tâm cần chia sẻ được dữ liệu

Tham luận của ông Dương Đình Trung chỉ ra hạn chế khi các trung tâm quản lý, điều hành giao thông hoạt động riêng lẻ, thiếu trao đổi thông tin theo thời gian thực. Dữ liệu nằm ở từng hệ thống khiến việc phối hợp giữa các tuyến và địa phương gặp khó khăn.

Một vấn đề khác là sự phụ thuộc vào công nghệ của nhà cung cấp. Khi mỗi hệ thống sử dụng cách kết nối riêng, việc bổ sung thiết bị, thay phần mềm hoặc nâng cấp có thể tốn kém và khó thực hiện.

Ông Dương Đình Trung đề xuất áp dụng tiêu chuẩn quốc tế ngay từ khâu thiết kế để các hệ thống giao thông thông minh có thể kết nối, chia sẻ dữ liệu với nhau. Yêu cầu bảo mật cũng cần được tính đến từ bước này.

Các hệ thống cần có giao diện kết nối mở, tức là có cách thức trao đổi dữ liệu được quy định rõ để thiết bị, phần mềm của nhiều nhà cung cấp cùng sử dụng. Đơn vị đầu tư có thể lựa chọn sản phẩm phù hợp mà vẫn bảo đảm kết nối với hệ thống chung.

Trên cơ sở đó, ông Dương Đình Trung đề xuất xây dựng kho dữ liệu giao thông dùng chung. Thông tin sau khi thu thập được kiểm tra, chuẩn hóa và phân tích để phục vụ nhiều công việc, tránh mỗi đơn vị phải tổ chức thu thập lại.

Trong mô hình này, trung tâm ITS cấp quốc gia quản lý kho dữ liệu, phân tích tình hình chung và phối hợp điều hành liên vùng. Các trung tâm tại địa phương, đô thị trực tiếp xử lý sự cố, quản lý thiết bị và vận hành hệ thống trên địa bàn.

Dữ liệu cũng có thể cung cấp cho lực lượng ứng cứu, dịch vụ cảnh báo an toàn và doanh nghiệp logistics. Sử dụng thông tin để chủ động điều hành giao thông, thay cho việc chủ yếu theo dõi hình ảnh và xử lý sau khi sự cố xảy ra.

Tính cả chi phí duy trì hệ thống

Về ứng dụng, ông Dương Đình Trung giới thiệu thu phí không dừng đa làn tự do, cho phép nhận dạng phương tiện khi xe đi qua khu vực thu phí mà không phải vào từng làn riêng. Hệ thống kết hợp nhận dạng bằng sóng vô tuyến và nhận dạng biển số tự động. Việc đối soát tập trung hỗ trợ quản lý doanh thu giữa các đơn vị khai thác. Công nghệ cân động tốc độ cao được đề cập để phát hiện xe quá tải khi phương tiện đang lưu thông.

Ông Dương Đình Trung cũng đề xuất chuẩn bị kết nối giữa phương tiện với hạ tầng và các đối tượng xung quanh, gọi tắt là V2X. Những công việc cần tính trước gồm bố trí sợi quang dự phòng, dành vị trí lắp thiết bị ven đường và ứng dụng mạng 5G. Với phương tiện tự động cấp độ 4, cần chuẩn bị quy định và địa điểm thử nghiệm.

Theo ông Dương Đình Trung, kinh phí đầu tư phải tính đến cả quá trình sử dụng. Ngoài mua camera, thiết bị ven đường và máy chủ, hệ thống còn cần chi thường xuyên cho lưu trữ, xử lý dữ liệu, cập nhật trí tuệ nhân tạo và bảo trì phần mềm.

Nguồn vốn được đề xuất kết hợp từ Nhà nước, vốn hỗ trợ phát triển chính thức và hợp tác công tư. Một hình thức hợp tác là trao đổi dữ liệu hai chiều. Cơ quan quản lý chia sẻ thông tin về tình trạng đường, sự cố, đóng làn. Doanh nghiệp công nghệ cung cấp dữ liệu hành trình đã ẩn danh về tốc độ và dòng xe.

Lộ trình gồm ba giai đoạn: (i) Giai đoạn 2026-2028 tập trung xây dựng quy định, tiêu chuẩn kết nối và đưa trung tâm ITS cấp quốc gia vào hoạt động; (ii) Giai đoạn 2028-2030 hướng tới kết nối 100% trung tâm quản lý, điều hành giao thông cao tốc, triển khai mạng lưới thu phí đa làn tự do và kết nối các trung tâm điều hành đô thị; (iii) Giai đoạn 2030-2045 hướng tới mở rộng các hệ thống có thể trao đổi thông tin giữa phương tiện và hạ tầng, phát triển hành lang V2X, chuẩn bị điều kiện vận hành phương tiện tự động.

Với APEC, ông Dương Đình Trung đề xuất hợp tác về tiêu chuẩn dữ liệu logistics xuyên biên giới, thử nghiệm V2X trên các hành lang đường bộ và đầu tư công nghệ phục vụ xử lý dữ liệu giao thông.