Ảnh minh họa.

Không chỉ quản lý từng tuyến đường, mà phải quản lý cả hệ thống

Đường bộ là mạng lưới kết cấu hạ tầng có tính liên thông cao, kết nối các địa phương, vùng kinh tế, cửa khẩu, cảng biển, cảng hàng không và các trung tâm sản xuất, kinh doanh. Hoạt động trên một tuyến đường không chỉ ảnh hưởng đến địa phương nơi tuyến đường đi qua mà còn tác động đến vận tải, lưu thông hàng hóa và phát triển kinh tế của nhiều khu vực. Chính vì vậy, quản lý đường bộ không thể chỉ là tổng hợp hoạt động quản lý riêng lẻ của từng địa phương. Một hệ thống giao thông quốc gia cần có sự thống nhất về thể chế, tiêu chuẩn kỹ thuật, tổ chức giao thông, an toàn, khai thác và quản lý dữ liệu.

Trong hệ thống quản lý nhà nước hiện nay, Bộ Xây dựng thực hiện chức năng quản lý nhà nước về đường bộ theo thẩm quyền. Cục Đường bộ Việt Nam là cơ quan trực thuộc Bộ, có chức năng tham mưu, giúp Bộ trưởng quản lý nhà nước, tổ chức thực thi pháp luật và thực hiện các nhiệm vụ chuyên ngành đường bộ theo quy định. Vai trò quan trọng của cơ quan quản lý chuyên ngành không chỉ nằm ở việc thực hiện những nhiệm vụ được giao, mà còn ở khả năng kết nối giữa chính sách với thực tiễn, giữa yêu cầu quản lý thống nhất ở Trung ương với hoạt động thực thi trên toàn mạng lưới đường bộ.

Từ thực tiễn quản lý, khai thác, bảo trì, tổ chức giao thông và vận tải, cơ quan chuyên ngành nhận diện những bất cập, đề xuất hoàn thiện chính sách, tiêu chuẩn kỹ thuật và phương thức quản lý. Đây là mắt xích quan trọng để chính sách không chỉ được ban hành mà còn được triển khai hiệu quả trong thực tế.

Năm trụ cột của quản lý chuyên ngành đường bộ

Vai trò của cơ quan quản lý chuyên ngành đường bộ được thể hiện trên năm nhóm chức năng có quan hệ chặt chẽ với nhau.

Trước hết là tham mưu xây dựng và hoàn thiện thể chế, chính sách, từ quy định pháp luật, cơ chế quản lý đến quy hoạch, chương trình và kế hoạch phát triển đường bộ. Những đề xuất này phải xuất phát từ yêu cầu phát triển mạng lưới và những vấn đề đặt ra trong thực tiễn.

Thứ hai là tham gia xây dựng, hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật chuyên ngành, tạo nền tảng cho việc đầu tư, quản lý, khai thác và bảo trì đường bộ an toàn, đồng bộ.

Thứ ba là tổ chức thực thi pháp luật, hướng dẫn, theo dõi và kiểm tra theo thẩm quyền. Đây là khâu kết nối giữa chính sách và thực tiễn, giúp phát hiện những khó khăn, bất cập để kịp thời kiến nghị tháo gỡ.

Thứ tư là thực hiện các nhiệm vụ quản lý chuyên ngành, đặc biệt đối với kết cấu hạ tầng, hệ thống đường bộ Trung ương không phân cấp, vận tải đường bộ, tổ chức giao thông, an toàn giao thông và những vấn đề có tính liên vùng, liên ngành, đòi hỏi sự phối hợp và quản lý thống nhất.

Thứ năm là tổ chức thực hiện các dịch vụ công và nhiệm vụ chuyên môn theo thẩm quyền, hướng tới phục vụ người dân, doanh nghiệp, đẩy mạnh cải cách hành chính và chuyển đổi số.

Năm nhóm chức năng này tạo thành một chu trình quản lý liên tục: từ xây dựng chính sách, xác lập yêu cầu kỹ thuật đến tổ chức thực hiện, kiểm tra, đánh giá và tiếp tục hoàn thiện chính sách. Nếu thiếu sự kết nối giữa các khâu này, quản lý đường bộ dễ rơi vào tình trạng phân tán, thiếu đồng bộ, nhất là khi thẩm quyền thực hiện được phân cấp ngày càng sâu rộng.

Quản lý nhà nước không đồng nghĩa với trực tiếp làm tất cả

Một yêu cầu quan trọng trong đổi mới tổ chức bộ máy là phân định rõ chức năng quản lý nhà nước chuyên ngành với hoạt động quản lý dự án, vận hành công trình và cung ứng dịch vụ. Cơ quan quản lý nhà nước chuyên ngành tập trung vào tham mưu chính sách, tổ chức thực thi pháp luật, hướng dẫn, theo dõi và kiểm tra việc thực hiện theo thẩm quyền. Trong khi đó, quản lý dự án đầu tư xây dựng, khai thác, bảo trì công trình và cung ứng dịch vụ có mục tiêu, phương thức tổ chức và trách nhiệm pháp lý riêng.

Điều đó không có nghĩa cơ quan chuyên ngành hoàn toàn tách khỏi các hoạt động đầu tư, khai thác hay bảo trì. Tùy theo quy định và thẩm quyền được giao, cơ quan này vẫn có thể thực hiện những nhiệm vụ liên quan. Tuy nhiên, cần xác định rõ đâu là trách nhiệm quản lý nhà nước, đâu là trách nhiệm của chủ đầu tư, đơn vị quản lý dự án, đơn vị vận hành hoặc cung ứng dịch vụ. Đây cũng là cơ sở để rà soát chức năng, nhiệm vụ của cơ quan quản lý chuyên ngành đường bộ trong mối quan hệ với các đơn vị khác thuộc Bộ Xây dựng và chính quyền địa phương.

Phân cấp càng mạnh, yêu cầu quản lý thống nhất càng cao

Phân cấp, phân quyền là xu hướng tất yếu nhằm phát huy tính chủ động, trách nhiệm của địa phương, đưa hoạt động quản lý đến gần thực tiễn hơn. Tuy nhiên, phân cấp không đồng nghĩa với việc chia cắt mạng lưới đường bộ quốc gia thành những phạm vi quản lý độc lập. Một tuyến đường đi qua nhiều tỉnh, thành phố vẫn phải bảo đảm sự đồng bộ về tiêu chuẩn kỹ thuật, tổ chức giao thông và điều kiện khai thác. Hoạt động vận tải liên tỉnh cần có quy định và dữ liệu thống nhất. Khi thiên tai, sự cố làm gián đoạn giao thông trên nhiều địa bàn, yêu cầu phối hợp, điều tiết và khôi phục kết nối càng trở nên cấp thiết.

Điểm thay đổi quan trọng nằm ở phương thức quản lý. Thay vì tập trung giải quyết nhiều công việc cụ thể, cơ quan Trung ương cần chú trọng hơn vào hoàn thiện thể chế, tiêu chuẩn kỹ thuật, quản lý dữ liệu, hướng dẫn chuyên môn và kiểm tra việc thực hiện theo thẩm quyền. Đồng thời, những nhiệm vụ mang tính quốc gia, liên vùng, có yêu cầu chuyên môn sâu hoặc cần tổ chức thực hiện thống nhất vẫn phải được xác định rõ trách nhiệm và bố trí nguồn lực phù hợp. Với những thành tựu trong chuyển đổi số, dữ liệu về kết cấu hạ tầng, vận tải và tình trạng khai thác được kết nối, chia sẻ đồng bộ, cơ quan Trung ương có thể nâng cao năng lực theo dõi, phân tích và hỗ trợ địa phương, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào các quy trình báo cáo hành chính.

Những vấn đề đó cho thấy, càng đẩy mạnh phân cấp, càng cần một cơ quan quản lý chuyên ngành Trung ương đủ năng lực tham mưu, hướng dẫn, điều phối chuyên môn, theo dõi và kiểm tra để bảo đảm tính thống nhất của toàn hệ thống.

Xác định đúng vai trò để tổ chức bộ máy phù hợp

Trong bối cảnh phân cấp, phân quyền, việc hoàn thiện mô hình tổ chức của cơ quan quản lý chuyên ngành đường bộ cần bắt đầu từ yêu cầu thực tiễn và bản chất của từng nhóm nhiệm vụ. Nhiệm vụ nào cần quản lý thống nhất ở cấp quốc gia? Nhiệm vụ nào có thể giao địa phương chủ động thực hiện? Nhiệm vụ nào thuộc trách nhiệm quản lý nhà nước và nhiệm vụ nào có thể giao cho các tổ chức, đơn vị thực hiện theo quy định? Trả lời rõ những câu hỏi này là cơ sở để xác định chức năng, nhiệm vụ, thẩm quyền và mô hình tổ chức phù hợp, tránh chồng chéo với các đơn vị thuộc Bộ, đồng thời không trùng lặp với nhiệm vụ đã phân cấp cho địa phương. Đặc biệt, tổ chức bộ máy phải tương xứng với phạm vi quản lý, yêu cầu chuyên môn, khối lượng công việc và điều kiện thực thi. Những nhiệm vụ đòi hỏi quản lý liên vùng, theo dõi thường xuyên, xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh cần được đánh giá đầy đủ khi lựa chọn mô hình tổ chức và bố trí nguồn lực.

Phân cấp, phân quyền không làm giảm vai trò của cơ quan quản lý chuyên ngành đường bộ ở Trung ương, mà đặt ra yêu cầu cao hơn về chất lượng quản lý, năng lực chuyên môn và trách nhiệm bảo đảm tính thống nhất của hệ thống.

Một mô hình quản lý hiệu quả không được đánh giá bằng số lượng nhiệm vụ tập trung ở Trung ương hay chuyển giao cho địa phương, mà bằng việc phân định đúng thẩm quyền, rõ trách nhiệm, bảo đảm sự phối hợp thông suốt và hiệu quả thực thi. Địa phương được chủ động hơn trong tổ chức thực hiện; Trung ương phải mạnh hơn về thể chế, chuyên môn và năng lực quản lý hệ thống. Đó là yêu cầu cốt lõi để phân cấp, phân quyền thực sự nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về đường bộ.

Đón đọc kỳ 3. Các quốc gia tổ chức quản lý đường bộ ra sao khi trao quyền cho địa phương?