Cục đường bộ Việt Nam

Department For Roads Of Viet Nam

  • :
  • :
Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh! - Toàn Đảng, toàn dân và toàn quân phấn đấu sớm đưa Nghị quyết Đại hội toàn quốc lần thứ XIV của Đảng thành hiện thực cuộc sống!
A- A A+ | Tăng tương phản Giảm tương phản

Kỳ 4.: TỪ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ: NHỮNG ĐIỀU KIỆN ĐỂ PHÂN CẤP QUẢN LÝ ĐƯỜNG BỘ VẬN HÀNH HIỆU QUẢ

Phân cấp quản lý đường bộ là xu hướng nhằm phát huy tính chủ động của địa phương và nâng cao hiệu quả quản lý. Tuy nhiên, chuyển giao thẩm quyền mới chỉ là bước đầu. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, phân cấp chỉ phát huy hiệu quả khi đi đôi với tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất, giám sát chặt chẽ, dữ liệu đồng bộ, điều phối liên vùng và nguồn lực thực thi tương xứng.

 

Phân cấp trách nhiệm nhưng phải bảo đảm tính thống nhất của mạng lưới

Một tuyến đường có thể đi qua nhiều địa phương, thuộc trách nhiệm của nhiều cơ quan, nhưng đối với người dân và doanh nghiệp, đó vẫn là một hành trình liên tục. Chất lượng công trình, an toàn giao thông và khả năng lưu thông không thể bị chia cắt bởi ranh giới hành chính. Việc phân cấp không chỉ đặt ra câu hỏi ai quản lý tuyến đường nào, mà còn phải làm rõ ai quy định tiêu chuẩn kỹ thuật, ai giám sát chất lượng, ai điều phối khi xảy ra sự cố liên vùng và nguồn lực nào bảo đảm thực hiện nhiệm vụ. Nếu những điều kiện này không được thiết lập đồng bộ, việc chuyển giao thẩm quyền có thể hoàn thành về mặt hành chính nhưng chưa cải thiện được chất lượng quản lý.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, phân cấp không đồng nghĩa với giảm trách nhiệm quản lý chuyên ngành ở Trung ương. Thay vào đó, phương thức quản lý cần chuyển mạnh sang xây dựng chuẩn mực chung, hướng dẫn chuyên môn, giám sát kết quả và điều phối những vấn đề vượt phạm vi từng địa phương. Phân cấp hiệu quả là trao quyền chủ động cho địa phương nhưng vẫn bảo đảm toàn mạng lưới được quản lý an toàn, thống nhất và thông suốt.

Tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất: Bài học từ Nhật Bản

Khi nhiều chủ thể cùng quản lý đường bộ, sự khác biệt trong kiểm tra và đánh giá chất lượng công trình có thể dẫn đến những cách xử lý không thống nhất, ảnh hưởng đến an toàn và hiệu quả bảo trì.

Nhật Bản là ví dụ điển hình về việc phân định trách nhiệm quản lý nhưng duy trì hệ thống tiêu chuẩn kỹ thuật chung. Sau sự cố sập trần hầm Sasago năm 2012 khiến 9 người thiệt mạng, Nhật Bản tăng cường kiểm tra kết cấu hạ tầng đường bộ. Từ tháng 7/2014, nước này áp dụng chế độ kiểm tra định kỳ, về nguyên tắc không quá 5 năm một lần, đối với cầu, hầm và một số công trình thuộc diện quy định. Tình trạng công trình được phân loại theo bốn mức, từ bảo đảm điều kiện kỹ thuật đến cần xử lý khẩn cấp. Các cơ quan quản lý đường bộ ở Trung ương và địa phương trực tiếp tổ chức kiểm tra, bảo trì công trình thuộc phạm vi được giao; trong khi MLIT ban hành hướng dẫn kỹ thuật và tổng hợp kết quả trên phạm vi quốc gia. Theo báo cáo của MLIT, trong giai đoạn 2019–2023, tỷ lệ hoàn thành kiểm tra đạt khoảng 99,4% đối với cầu và 98,6% đối với hầm đường bộ.

Bài học quan trọng là phân cấp trách nhiệm thực hiện không có nghĩa phân tán tiêu chuẩn kỹ thuật và cơ chế đánh giá chất lượng. Đối với Việt Nam, khi trách nhiệm quản lý nhiều tuyến quốc lộ được chuyển giao cho địa phương, việc duy trì hệ thống quy chuẩn, tiêu chuẩn và hướng dẫn chuyên môn thống nhất càng trở nên cần thiết. Đồng thời, phải có cơ chế theo dõi, đánh giá việc thực hiện để bảo đảm chất lượng và an toàn trên toàn mạng lưới.

Kiểm tra, giám sát: Không chỉ đánh giá việc hoàn thành nhiệm vụ

Phân cấp chỉ phát huy hiệu quả khi quyền chủ động đi đôi với trách nhiệm giải trình. Việc giao nhiệm vụ phải gắn với cơ chế giám sát kết quả, thay vì chỉ kiểm soát quá trình thực hiện.

Tại Anh, National Highways chịu trách nhiệm quản lý, vận hành mạng lưới đường bộ chiến lược của nước Anh. Hoạt động của tổ chức này được Cơ quan Giám sát Đường sắt và Đường bộ (ORR) theo dõi, giám sát, đánh giá hiệu quả hoạt động thông qua các chỉ tiêu về an toàn, chất lượng dịch vụ, tình trạng mạng lưới và hiệu quả sử dụng nguồn lực. Tại Hoa Kỳ, các bang có quyền chủ động lớn trong đầu tư, quản lý và bảo trì đường bộ. Tuy nhiên, những chương trình sử dụng nguồn vốn liên bang vẫn phải đáp ứng các yêu cầu về lập kế hoạch, tiêu chuẩn kỹ thuật, báo cáo và đánh giá hiệu quả. Điểm chung của các mô hình này là trao quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý, mà đòi hỏi cơ chế kiểm soát phù hợp với trách nhiệm được giao.

Đối với Việt Nam, hiệu quả quản lý đường bộ không nên chỉ đánh giá bằng tỷ lệ giải ngân, số dự án hoàn thành hay số cuộc kiểm tra đã thực hiện. Quan trọng hơn là chất lượng mặt đường, tình trạng cầu hầm, mức độ an toàn, khả năng duy trì giao thông và thời gian khắc phục sự cố. Một công trình được sửa chữa đúng tiến độ nhưng nhanh chóng xuống cấp không thể coi là kết quả quản lý tốt. Tương tự, việc hoàn thành kế hoạch bảo trì về kinh phí chưa đủ để khẳng định hiệu quả nếu các nguy cơ mất an toàn vẫn tồn tại. Vì vậy, cần kết hợp kiểm tra việc tuân thủ pháp luật với đánh giá chất lượng thực tế, đồng thời phân định rõ trách nhiệm giữa các chủ thể có thẩm quyền, tránh chồng chéo hoặc bỏ trống nhiệm vụ.

Dữ liệu và quản lý tài sản: Không để thông tin bị chia cắt

Khi nhiều cơ quan cùng tham gia quản lý đường bộ, nguy cơ phân tán thông tin ngày càng lớn. Mỗi địa phương có thể nắm rõ tình trạng các tuyến đường thuộc trách nhiệm của mình, nhưng cơ quan quản lý chuyên ngành ở Trung ương cần có thông tin tổng hợp để theo dõi chất lượng, đánh giá nhu cầu bảo trì và nhận diện rủi ro trên toàn mạng lưới. Nếu dữ liệu thiếu đồng bộ, việc xác định thứ tự ưu tiên đầu tư, phân bổ nguồn lực và dự báo nguy cơ mất an toàn sẽ gặp khó khăn.

Tại Nhật Bản, kết quả kiểm tra công trình được tổng hợp theo hệ thống phân loại thống nhất, hỗ trợ đánh giá tình trạng kỹ thuật và nhu cầu sửa chữa.

Đối với Việt Nam, cần tiếp tục xây dựng CSDL chuyên ngành đường bộ thống nhất về cấu trúc, tiêu chí và phương thức cập nhật; phân định rõ ràng giữa Trung ương và địa phương về cập nhật, quản lý, chia sẻ và khai thác dữ liệu. Dữ liệu về tài sản kết cấu hạ tầng, tình trạng kỹ thuật, lưu lượng giao thông, nhu cầu bảo trì và nguy cơ mất an toàn cần được kết nối, đồng thời bảo đảm yêu cầu về an toàn thông tin và an ninh mạng. Càng phân cấp mạnh, càng cần dữ liệu thống nhất.

Điều phối liên vùng: Không để ranh giới hành chính cản trở giao thông

Đường bộ là mạng lưới liên thông; một điểm sạt lở trên quốc lộ có thể làm gián đoạn giao thông qua nhiều tỉnh; một cây cầu hư hỏng có thể ảnh hưởng đến cả hành lang vận tải; việc phân luồng tại một địa phương cũng có thể tác động đến các tuyến đường lân cận. Trong những tình huống này, hiệu quả xử lý phụ thuộc vào năng lực từng cơ quan và khả năng điều phối liên vùng.

Tại Nhật Bản, các cơ quan quản lý vùng thuộc MLIT góp phần kết nối quản lý cấp quốc gia với hoạt động triển khai tại địa bàn. Tại Hàn Quốc, Korea Expressway Corporation tham gia quản lý, vận hành đường cao tốc theo chức năng, nhiệm vụ được giao. Dù mô hình tổ chức khác nhau, các quốc gia này đều cho thấy tầm quan trọng của việc duy trì năng lực chuyên môn và tổ chức thực hiện đối với những tuyến giao thông có tính liên vùng.

Đối với Việt Nam, sau phân cấp cần xác định rõ cơ chế phối hợp giữa cơ quan quản lý chuyên ngành ở Trung ương, chính quyền địa phương, các đơn vị quản lý đường bộ và lực lượng chức năng. Khi xảy ra thiên tai hoặc sự cố nghiêm trọng, phải rõ ai tiếp nhận thông tin, ai có thẩm quyền quyết định biện pháp xử lý, ai tổ chức phối hợp và ai chịu trách nhiệm kiểm tra kết quả. Đặc biệt, đối với các trục giao thông chiến lược, đường cao tốc và những tuyến liên tỉnh quan trọng, việc duy trì năng lực theo dõi, hỗ trợ kỹ thuật và phối hợp xử lý tại hiện trường là yêu cầu cần được tính đến trong tổ chức quản lý.

Nguồn lực thực thi: Trách nhiệm phải đi đôi với điều kiện bảo đảm

Một trong những thách thức lớn nhất của phân cấp là sự khác biệt về năng lực và nguồn lực giữa các chủ thể được giao nhiệm vụ. Quản lý đường bộ không chỉ cần kinh phí duy tu, sửa chữa mà còn đòi hỏi đội ngũ kỹ thuật, năng lực quản lý tài sản, quản lý dự án, kiểm tra chất lượng, ứng dụng công nghệ và xử lý sự cố. Nếu trách nhiệm được chuyển giao nhưng thiếu nhân lực chuyên môn, kinh phí hoặc công cụ hỗ trợ, nguy cơ chậm bảo trì, thiếu kiểm tra và suy giảm chất lượng hạ tầng có thể gia tăng.

Kinh nghiệm Hoa Kỳ cho thấy việc sử dụng nguồn vốn liên bang cho các chương trình đường bộ được gắn với yêu cầu về quản lý và đánh giá hiệu quả. Tại Anh, hoạt động quản lý mạng lưới đường bộ chiến lược gắn với kế hoạch đầu tư, nguồn lực và mục tiêu thực hiện theo từng giai đoạn. Bài học rút ra là nguồn lực phải được xác định trên cơ sở nhiệm vụ và kết quả cần đạt được.

Tuy nhiên, bảo đảm nguồn lực không đồng nghĩa với tăng cơ học tổ chức, biên chế hoặc kinh phí. Nhu cầu nguồn lực phải căn cứ vào phạm vi trách nhiệm, khối lượng công việc, đặc điểm mạng lưới, tính chất kỹ thuật và mức độ rủi ro. Những nhiệm vụ có thể số hóa, phối hợp hoặc thuê dịch vụ phù hợp cần được tổ chức theo hướng tiết kiệm. Ngược lại, những năng lực chuyên môn thiết yếu phải được duy trì để bảo đảm chất lượng thực thi.

Đối với Việt Nam, cùng với phân cấp cần đánh giá đầy đủ khả năng tiếp nhận nhiệm vụ của địa phương, cơ chế phân bổ kinh phí, điều kiện nhân lực và sự hỗ trợ chuyên môn cần thiết. Đặc biệt, việc tinh gọn tổ chức bộ máy phải gắn với đánh giá thực chất yêu cầu nhiệm vụ, tránh tình trạng giảm đầu mối nhưng làm suy giảm năng lực thực hiện hoặc phát sinh khoảng trống trách nhiệm.

Bài học cho Việt Nam: Phân cấp mạnh, quản lý thống nhất, thực thi hiệu quả

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, phân cấp quản lý đường bộ hiệu quả cần hội tụ năm điều kiện: (1) tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất; (2) cơ chế kiểm tra, giám sát và đánh giá kết quả; (3) dữ liệu quản lý tài sản đồng bộ; (4) điều phối liên vùng hiệu quả; và (5) nguồn lực tương xứng với trách nhiệm.

Mỗi quốc gia có điều kiện pháp luật, tổ chức và cơ chế tài chính khác nhau, Việt Nam không thể sao chép nguyên trạng những mô hình này. Điều có giá trị tham khảo là cách xác định những nhiệm vụ cần quản lý thống nhất ở cấp quốc gia, những hoạt động có thể giao địa phương chủ động thực hiện và những điều kiện bảo đảm để toàn hệ thống vận hành hiệu quả. Trong bối cảnh đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cần giải quyết đồng thời hai yêu cầu: phát huy quyền chủ động, trách nhiệm của địa phương đối với KCHT được giao; đồng thời bảo đảm vai trò quản lý thống nhất của Trung ương đối với thể chế, tiêu chuẩn kỹ thuật, dữ liệu, hướng dẫn chuyên môn, kiểm tra, giám sát và các vấn đề mang tính liên vùng. Đồng thời cần phân định rõ chức năng giữa cơ quan hoạch định chính sách, cơ quan quản lý chuyên ngành và các đơn vị trực tiếp thực thi; tránh chồng chéo nhiệm vụ và khoảng trống quản lý.

Phân cấp hiệu quả là khi địa phương chủ động hơn nhưng toàn mạng lưới không bị chia cắt; trách nhiệm được phân định rõ hơn nhưng không xuất hiện khoảng trống quản lý; bộ máy tinh gọn hơn nhưng năng lực thực thi được nâng cao. Đó là nền tảng để tiếp tục hoàn thiện mô hình quản lý đường bộ Việt Nam theo hướng hiện đại, thống nhất, hiệu lực và hiệu quả.

 

Sơ đồ  minh hoạ.

Đón đọc kỳ 5: Một mạng lưới đường bộ, nhiều chủ thể quản lý – Làm thế nào bảo đảm vận hành thống nhất?


Author: (Nhóm nghiên cứu tổ chức – thể chế)

Category