Hoạt động thu phí tại các trạm BOT được Cục Đường bộ Việt Nam tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm thực hiện đúng quy định và minh bạch doanh thu.

Bộ Xây dựng  vừa có văn bản yêu cầu UBND các tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương và các nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án BOT khẩn trương rà soát danh sách phương tiện được giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ tại các trạm thu phí thuộc phạm vi quản lý. Việc rà soát phải bảo đảm xác định đúng đối tượng, đúng phạm vi được hưởng chính sách, ngăn chặn hành vi lợi dụng chính sách để trục lợi, gây thất thoát doanh thu dự án.

Theo Bộ Xây dựng, chủ trương giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ đối với phương tiện thuộc khu vực lân cận trạm thu phí BOT được triển khai nhằm xử lý những bất cập về mức giá, bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân. Theo quy định, phạm vi xem xét giảm giá áp dụng đối với phương tiện trong bán kính từ 5 km đến 10 km xung quanh các trạm thu phí thuộc các dự án BOT do Bộ Xây dựng quản lý.

Tuy nhiên, quá trình thực hiện chính sách đã phát sinh những bất cập trong xác nhận và quản lý đối tượng thụ hưởng, đặc biệt đối với các doanh nghiệp vận tải hoặc đơn vị sở hữu số lượng phương tiện lớn. Điều này đặt ra yêu cầu phải tăng cường kiểm tra, đối chiếu thông tin, bảo đảm việc miễn, giảm giá được thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch.

Để chấn chỉnh tình trạng này, Bộ Xây dựng đề nghị UBND các tỉnh, thành phố chỉ đạo chính quyền địa phương, cơ quan chức năng phối hợp với nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án BOT kiểm tra danh sách phương tiện thuộc diện giảm giá; đối chiếu thông tin chủ phương tiện với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư để xác định chính xác đối tượng và phạm vi được hưởng chính sách.

Cùng với đó, các nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án BOT phải khẩn trương rà soát việc thực hiện chính sách miễn, giảm giá tại các trạm thu phí thuộc phạm vi quản lý, chịu trách nhiệm trước pháp luật về việc thu đúng, thu đủ phí dịch vụ sử dụng đường bộ. Bộ Xây dựng cũng yêu cầu kiên quyết xử lý các hành vi vi phạm, lợi dụng chính sách để trục lợi; trường hợp có dấu hiệu vi phạm mang tính hệ thống, gây thiệt hại lớn, cần chuyển cơ quan chức năng xem xét, xử lý theo quy định.

Rà soát, hoàn thiện chính sách giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ

Trong quá trình triển khai các dự án đầu tư kết cấu hạ tầng giao thông theo hình thức hợp đồng BOT, bên cạnh những kết quả đạt được, công tác tổ chức thực hiện vẫn còn một số tồn tại, bất cập, trong đó có vấn đề liên quan đến thu phí và mức giá dịch vụ sử dụng đường bộ tại một số trạm thu phí.

Thực tế cho thấy, với hình thức thu phí lượt trên quốc lộ, người dân sinh sống gần trạm thu phí dù chỉ sử dụng một đoạn đường ngắn vẫn phải trả phí như phương tiện đi quãng đường dài. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống, hoạt động đi lại của người dân trong khu vực lân cận, đồng thời từng phát sinh những phản ứng liên quan đến chính sách thu phí tại một số trạm BOT.

Trước thực tế đó, Bộ Giao thông vận tải (nay là Bộ Xây dựng) đã triển khai rà soát, chấn chỉnh các bất cập, hướng tới bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người sử dụng đường bộ.

Ngày 21/10/2017, Ủy ban Thường vụ Quốc hội ban hành Nghị quyết số 437/NQ-UBTVQH14 về một số nhiệm vụ và giải pháp tiếp tục hoàn thiện, đẩy mạnh thực hiện chính sách, pháp luật về đầu tư và khai thác các công trình giao thông theo hình thức hợp đồng BOT. Trong đó, yêu cầu rà soát tổng thể vị trí đặt trạm, chính sách miễn, giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ tại các trạm thu phí và quản lý chặt chẽ doanh thu, bảo đảm các giải pháp được triển khai đồng bộ, kịp thời, thống nhất.

Thực hiện chỉ đạo của Chính phủ và trên cơ sở ý kiến của các địa phương, nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án BOT, Bộ Giao thông vận tải đã ban hành Văn bản số 11519/BGTVT-ĐTCT ngày 11/10/2017 về xử lý bất cập mức giá dịch vụ sử dụng đường bộ tại các trạm BOT. Trọng tâm là chính sách giảm giá cho các phương tiện thuộc khu vực lân cận trạm thu phí.

Theo đó, phạm vi xem xét giảm giá áp dụng đối với phương tiện thuộc vùng lân cận có bán kính từ 5 km đến 10 km xung quanh các trạm thu phí thuộc dự án BOT do Bộ Xây dựng quản lý và Cục Đường bộ Việt Nam ký hợp đồng hoặc quản lý. Mỗi trạm thu phí có văn bản hướng dẫn riêng để xác định thời điểm bắt đầu thực hiện.

Đối với các trạm BOT thuộc thẩm quyền quản lý của địa phương, việc quyết định mức giá và chính sách miễn, giảm thuộc thẩm quyền của UBND cấp tỉnh, không áp dụng các văn bản miễn, giảm dành cho những trạm thuộc phạm vi quản lý của Bộ.

Hệ thống thu phí tự động không dừng (ETC) góp phần hiện đại hóa hoạt động thu phí, nâng cao tính công khai, minh bạch và hạn chế ùn tắc tại các trạm thu phí.

Sáu bước xác định đối tượng, mức giảm giá

Quá trình thực hiện chính sách giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ đối với phương tiện vùng lân cận đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa chính quyền địa phương, cơ quan quản lý đường bộ và nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án BOT.

Trên cơ sở kiến nghị của chủ phương tiện và địa phương, UBND tỉnh chủ trì, phối hợp với Sở Xây dựng, Cục Đường bộ Việt Nam và nhà đầu tư triển khai các bước xác định phạm vi ảnh hưởng, đối tượng và mức giảm giá.

Trước hết, địa phương phối hợp với nhà đầu tư khảo sát thực địa, xác định khu vực dân cư chịu ảnh hưởng của trạm thu phí. Nhà đầu tư lập bản đồ hướng tuyến, thể hiện địa giới hành chính, vùng dân cư liên quan và ước tính số kilômét đường BOT mà chủ phương tiện sử dụng.

Tiếp đó, UBND tỉnh chỉ đạo xác định số lượng phương tiện trong phạm vi ảnh hưởng, cung cấp thông tin cho nhà đầu tư và đề xuất phạm vi, loại phương tiện, mức giảm giá phù hợp. Nhà đầu tư cập nhật danh mục phương tiện dự kiến được giảm giá vào phương án tài chính của hợp đồng dự án, đánh giá sơ bộ tác động đến dòng thu và đề xuất phương án bảo đảm tính khả thi tài chính.

Trên cơ sở các thông tin này, UBND tỉnh chủ trì cuộc họp với Sở Xây dựng, Cục Đường bộ Việt Nam và nhà đầu tư để thống nhất phạm vi, loại phương tiện và mức giảm giá áp dụng tại từng trạm.

Ở bước cuối cùng, địa phương tổ chức thông tin đến người dân, đơn vị liên quan; xác nhận, lập danh sách phương tiện được giảm giá lần đầu và cập nhật danh sách định kỳ mỗi quý một lần, vào ngày 25 của tháng cuối quý. UBND tỉnh chịu trách nhiệm về tính chính xác của danh sách, đồng thời phối hợp với nhà đầu tư kiểm đếm, xác nhận trước khi cung cấp danh sách chính thức để thực hiện giảm giá.

Quy trình này nhằm bảo đảm việc giảm giá đúng đối tượng, có căn cứ xác định rõ ràng, đồng thời hạn chế tình trạng miễn, giảm không đúng quy định, ảnh hưởng đến doanh thu và phương án tài chính của dự án.

Tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động thu phí BOT

Trong giai đoạn vận hành, khai thác, bảo trì, bảo dưỡng và chuyển giao các dự án BOT, Cục Đường bộ Việt Nam thực hiện công tác quản lý nhà nước trên cơ sở nhiệm vụ được giao, trong đó chú trọng quản lý quy trình thu phí, kiểm soát đối tượng miễn, giảm giá và giám sát doanh thu.

Theo quy định, các trạm thu phí phải xây dựng quy trình tổ chức thu phí trình Cục Đường bộ Việt Nam. Hoạt động thu phí được quản lý theo hệ thống văn bản quy phạm pháp luật có liên quan, gồm các Thông tư số 49/2016/TT-BGTVT, số 15/2020/TT-BGTVT, số 45/2021/TT-BGTVT và số 34/2024/TT-BGTVT ngày 14/11/2024.

Đối với chính sách giảm giá phương tiện vùng lân cận, Cục Đường bộ Việt Nam chủ trì nghiên cứu, phối hợp với địa phương và nhà đầu tư xây dựng phương án, quy trình thực hiện; tham gia thống nhất phạm vi, loại phương tiện và mức giảm giá tại từng trạm. Cục cũng chỉ đạo các Khu Quản lý đường bộ tổ chức giám sát, kiểm tra định kỳ và đột xuất việc thu phí đối với các phương tiện thuộc diện giảm giá theo danh sách đã được địa phương và nhà đầu tư xác định.

Đáng chú ý, công tác kiểm tra, giám sát nguồn thu tại các trạm BOT được Cục Đường bộ Việt Nam triển khai thường xuyên từ năm 2014 đến nay. Hằng năm, Cục xây dựng kế hoạch, thành lập các đoàn kiểm tra định kỳ, đột xuất hoặc tổ chức giám sát liên tục nhiều ngày tại các trạm thu phí trên cả nước.

Trung bình mỗi năm, Cục tổ chức trên 15 đoàn kiểm tra, giám sát, với tổng số hơn 150 cuộc kiểm tra, giám sát được thực hiện. Một số cuộc có sự phối hợp của Cục An ninh kinh tế và Cục Cảnh sát kinh tế thuộc Bộ Công an.

Nội dung kiểm tra tập trung vào việc chấp hành quy trình tổ chức thu phí, tính chính xác của số liệu doanh thu, việc thực hiện chính sách miễn phí theo quy định và giảm giá đối với các phương tiện có tên trong danh sách do địa phương, nhà đầu tư và doanh nghiệp dự án cung cấp.

Qua kiểm tra, giám sát, một số trường hợp miễn, giảm giá không đúng đối tượng đã được phát hiện. Các đoàn kiểm tra yêu cầu truy thu, ghi tăng doanh thu cho dự án, đồng thời chấn chỉnh việc thực hiện quy định tại trạm thu phí.

Các nhà đầu tư, doanh nghiệp dự án được yêu cầu thực hiện đúng quy trình tổ chức thu phí; ghi nhận liên tục thông tin trên phần mềm hệ thống và sao lưu dữ liệu tại trạm. Những trường hợp cho phương tiện hưởng ưu tiên không đúng đối tượng phải chấm dứt; các phương tiện được miễn, giảm giá không đúng quy định phải thực hiện truy thu.

Bên cạnh đó, công tác quản lý còn gắn với yêu cầu bảo đảm trật tự, an toàn giao thông tại khu vực trạm thu phí. Nhà đầu tư phải phối hợp với địa phương quản lý hành lang an toàn đường bộ, tổ chức mở thêm làn, phân luồng khi cần thiết để chống ùn tắc; niêm yết đường dây nóng, bảo đảm văn hóa ứng xử, an ninh trật tự và phòng, chống cháy nổ.

Việc triển khai hệ thống thu phí tự động không dừng (ETC), tích hợp công nghệ trong hoạt động thu phí cũng được chú trọng nhằm hiện đại hóa quy trình, nâng cao tính minh bạch của doanh thu và kịp thời xử lý những vướng mắc phát sinh.

Gắn giám sát thu phí với chất lượng dịch vụ và trách nhiệm nhà đầu tư

Không chỉ kiểm soát quy trình thu phí và doanh thu, Cục Đường bộ Việt Nam còn thực hiện các nhiệm vụ quản lý chất lượng dịch vụ, bảo trì công trình và xử lý vi phạm của nhà đầu tư theo thẩm quyền được giao.

Theo đó, Cục được Bộ ủy quyền đình chỉ, tạm dừng thu phí khi nhà đầu tư vi phạm quy định về quản lý, bảo trì công trình đường bộ theo hợp đồng và pháp luật. Biện pháp này đã từng được áp dụng tại dự án hầm Đèo Ngang và dự án quốc lộ 1 đoạn Phan Thiết - Đồng Nai nhằm yêu cầu nhà đầu tư khắc phục vi phạm.

Cùng với công tác kiểm tra tại hiện trường, Cục Đường bộ Việt Nam thường xuyên phối hợp với các cơ quan truyền thông cung cấp thông tin về tình hình khai thác, quản lý, bảo trì và kế hoạch thanh tra, kiểm tra hoạt động thu phí. Cục đồng thời thực hiện chế độ báo cáo Bộ Xây dựng về tình hình quyết toán, doanh thu và kết quả kiểm tra các dự án BOT.

Đối với các dự án hết thời hạn thu phí, Cục thực hiện chức năng, nhiệm vụ của cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong việc tổ chức tiếp nhận chuyển giao công trình theo quy định và nhiệm vụ được giao.

Việc triển khai đồng bộ chính sách giảm giá dịch vụ sử dụng đường bộ, kiểm tra, giám sát doanh thu và xử lý vi phạm là những nhiệm vụ quan trọng trong công tác quản lý các dự án BOT. Qua đó, ngành Đường bộ hướng tới tăng cường kỷ cương trong hoạt động thu phí, bảo đảm thực hiện đúng chính sách, nâng cao tính công khai, minh bạch và hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, nhà đầu tư và người dân.