Phân cấp mạnh, nhưng nguồn lực địa phương chưa đồng đều
Thực hiện chủ trương phân cấp, phân quyền, khoảng 13.900 km quốc lộ trước đây được Trung ương ủy quyền cho địa phương quản lý đã chuyển sang hình thức phân cấp. Đồng thời, 3.242 km quốc lộ do các Khu Quản lý đường bộ trực tiếp quản lý cũng được chuyển giao cho địa phương. Việc chuyển giao không bao gồm công tác quản lý nhà nước đối với các dự án đường bộ thực hiện theo hợp đồng BOT/PPP trên các quốc lộ. Cục ĐBVN vẫn thực hiện quản lý nhà nước/quản lý hợp đồng đối với 66 dự án BOT/PPP, tương ứng chiều dài 2.905 km.
Việc phân cấp giúp địa phương chủ động hơn trong quyết định và tổ chức thực hiện các nhiệm vụ quản lý, bảo trì, khai thác đường bộ, phù hợp với nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội trên địa bàn. Tuy nhiên, tiếp nhận thêm quốc lộ cũng đồng nghĩa với việc địa phương phải đảm nhiệm nhiều công việc có tính chuyên môn cao, từ quản lý tài sản hạ tầng, kiểm tra cầu đường, tổ chức giao thông đến bảo trì và khắc phục sự cố.
Trong khi đó, điều kiện thực hiện giữa các địa phương còn nhiều khác biệt. Những tỉnh có nguồn thu ngân sách hạn chế, địa bàn rộng, địa hình phức tạp thường gặp khó khăn trong bố trí kinh phí, cán bộ kỹ thuật và lực lượng quản lý trực tiếp.
Báo Thanh niên ngày 14/10/2026 đăng tải thông tin “Hơn 60% tổng chiều dài hệ thống quốc lộ, tương đương hơn 15.000 km, đã quá thời hạn sửa chữa định kỳ nhưng chưa được triển khai do hạn chế về kinh phí”.
Trước tình hình trên, một số địa phương đang có chủ trương đề nghị Bộ Xây dựng tiếp nhận lại một số đoạn tuyến quốc lộ do không bảo đảm đủ nguồn lực quản lý.
Thực tế này cho thấy, phân cấp không đơn thuần là chuyển giao trách nhiệm, mà phải gắn với khả năng thực hiện. Nếu thiếu nguồn lực, việc quản lý và bảo trì đường bộ có thể gặp khó khăn, ảnh hưởng đến chất lượng công trình và an toàn giao thông.
Cần cơ chế hỗ trợ và điều chỉnh phù hợp với thực tiễn
Những khó khăn phát sinh sau phân cấp đã được pháp luật dự liệu. Nghị định số 241/2026/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung Nghị định số 165/2024/NĐ-CP quy định trường hợp không bảo đảm nguồn lực đầu tư, xây dựng, quản lý, vận hành, khai thác, bảo trì quốc lộ được phân cấp hoặc trường hợp cần thiết khác, UBND cấp tỉnh có văn bản đề nghị Bộ Xây dựng tiếp nhận lại quốc lộ đã phân cấp.
Quy định này tạo cơ sở để xem xét điều chỉnh trách nhiệm quản lý khi điều kiện thực tế không đáp ứng yêu cầu. Tuy nhiên, việc tiếp nhận lại cần được đánh giá thận trọng, tránh chuyển giao qua lại gây gián đoạn công tác quản lý và bảo trì.
Quan trọng hơn, cần có cơ chế thường xuyên theo dõi, đánh giá năng lực thực hiện nhiệm vụ của địa phương, kịp thời phát hiện khó khăn và hỗ trợ tháo gỡ trước khi phải tính đến phương án điều chỉnh phạm vi quản lý.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với cơ quan quản lý chuyên ngành Trung ương: không làm thay địa phương, nhưng phải có khả năng hướng dẫn, hỗ trợ và xử lý những vấn đề vượt quá năng lực hoặc phạm vi thẩm quyền của địa phương.
Hướng dẫn chuyên môn và dữ liệu phải thống nhất
Bên cạnh kinh phí, địa phương cần được hỗ trợ về chuyên môn, nghiệp vụ và tiêu chuẩn kỹ thuật. Các nhiệm vụ như quản lý tài sản kết cấu hạ tầng, đánh giá tình trạng cầu đường, xác định nhu cầu bảo trì, xử lý đấu nối, bảo vệ hành lang an toàn và tổ chức giao thông đều đòi hỏi kiến thức chuyên ngành và kinh nghiệm thực tiễn. Đặc biệt, với những công trình phức tạp, khu vực thường xuyên xảy ra sạt lở hoặc các tình huống cần xử lý khẩn cấp, sự hỗ trợ của cơ quan chuyên ngành và các đơn vị kỹ thuật có kinh nghiệm là rất cần thiết.
Thời gian qua, Cục Đường bộ Việt Nam đã thể hiện vai trò của cơ quan chuyên ngành Trung ương trong việc đồng hành với địa phương sau phân cấp, Cục đã tổ chức các lớp tập huấn nghiệp vụ, các khóa đào tạo chuyên sâu về chuẩn hóa dữ liệu hạ tầng đường bộ cho hơn 4.000 lượt cán bộ thuộc 34 Sở Xây dựng, 4 Khu Quản lý đường bộ và hơn 3.300 xã, phường; đồng thời duy trì kênh hỗ trợ trực tuyến để giải đáp vướng mắc trong quá trình triển khai.
Cùng với đó, Cục đang đẩy mạnh công tác xây dựng, cập nhật, chuẩn hoá, đồng bộ CSDL kết cấu hạ tầng đường bộ dùng chung. Qua đó, tạo nền tảng để kết nối, chia sẻ thông tin giữa Trung ương và địa phương về hiện trạng tuyến đường, cầu, hầm, tình trạng công trình. Dữ liệu thống nhất không chỉ giúp địa phương lập kế hoạch và sử dụng nguồn lực hiệu quả hơn, mà còn giúp cơ quan quản lý Trung ương theo dõi toàn mạng lưới, phát hiện nguy cơ và hỗ trợ xử lý kịp thời.
Kinh phí phải gắn với trách nhiệm được giao
Một trong những khó khăn lớn nhất sau phân cấp là bảo đảm kinh phí tương ứng với khối lượng công việc.
Khi tiếp nhận quốc lộ, địa phương phải bố trí nguồn lực cho các hoạt động: đầu tư xây dựng; cải tạo nâng cấp; sửa chữa định kỳ; bảo dưỡng thường xuyên; khắc phục thiên tai và bảo đảm an toàn giao thông. Trong khi đó, nhiều tuyến đường có lưu lượng phương tiện lớn, công trình xuống cấp hoặc thường xuyên chịu ảnh hưởng của mưa lũ, làm gia tăng nhu cầu bảo trì. Tại Quảng Ngãi, tháng 3/2026, UBND tỉnh đã kiến nghị xem xét bổ sung khoảng 2.500 tỷ đồng cho giai đoạn 2026–2030 để quản lý, vận hành, khai thác và bảo trì các quốc lộ được giao.
Để giải quyết khó khăn về nguồn lực, Nghị định số 241/2026/NĐ-CP đã giao Cục Đường bộ Việt Nam chủ trì xây dựng phương án phân bổ nguồn thu phí sử dụng đường bộ thu qua đầu phương tiện đối với ô tô nộp ngân sách Trung ương, nhằm bổ sung có mục tiêu cho ngân sách địa phương thực hiện quản lý, bảo trì đường bộ. Cơ chế này cần được nghiên cứu, triển khai trên cơ sở xác định rõ nhu cầu thực tế, khối lượng quản lý và đặc thù từng địa bàn, bảo đảm phân bổ nguồn lực phù hợp với trách nhiệm được giao và quy định của pháp luật về ngân sách.
Cần đầu mối phối hợp khi vấn đề vượt địa giới
Mạng lưới đường bộ là một hệ thống liên thông, trong khi trách nhiệm quản lý được phân chia giữa nhiều chủ thể. Một vụ sạt lở trên quốc lộ liên tỉnh, sự cố tại nút giao kết nối cao tốc hoặc phương án phân luồng ảnh hưởng đến nhiều địa phương đều đòi hỏi cơ chế phối hợp nhanh chóng, thống nhất.
Trong những tình huống này, địa phương cần đầu mối hỗ trợ chuyên ngành rõ ràng, có khả năng chia sẻ thông tin, hướng dẫn kỹ thuật và phối hợp xử lý theo thẩm quyền. Cục Đường bộ Việt Nam, các Khu Quản lý đường bộ cần phát huy vai trò kết nối giữa các chủ thể quản lý, nhất là trong ứng phó thiên tai, xử lý sự cố và bảo đảm giao thông trên các tuyến huyết mạch.
Sự phối hợp phải được thực hiện ngay từ khâu đánh giá tình hình, lựa chọn phương án xử lý đến tổ chức khắc phục và khôi phục giao thông, tránh chậm trễ do phải trao đổi qua nhiều đầu mối.
Phân cấp phải đi đôi với năng lực thực thi
Thực tiễn sau phân cấp cho thấy, địa phương cần được trao quyền chủ động nhưng đồng thời phải có nguồn lực, năng lực chuyên môn và cơ chế hỗ trợ tương ứng. Ở chiều ngược lại, trách nhiệm của cơ quan quản lý chuyên ngành Trung ương không giảm đi mà chuyển mạnh sang hướng dẫn, theo dõi, kiểm tra, hỗ trợ kỹ thuật và bảo đảm sự thống nhất của hệ thống đường bộ.
Đặc biệt, trước khả năng một số tuyến quốc lộ được đề nghị chuyển giao trở lại Trung ương, việc xác định mô hình tổ chức và nguồn lực của cơ quan quản lý chuyên ngành cần tính đến cả nhiệm vụ hiện tại và những tình huống có thể phát sinh.
Hiệu quả phân cấp không chỉ được đo bằng số kilômét quốc lộ đã chuyển giao, mà quan trọng hơn là chất lượng quản lý, mức độ an toàn và khả năng vận hành thông suốt của toàn mạng lưới. Vì vậy, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp giữa Trung ương và địa phương theo hướng rõ trách nhiệm, thống nhất tiêu chuẩn, chia sẻ dữ liệu và bảo đảm nguồn lực thực hiện. Khi địa phương đủ năng lực chủ động và Trung ương có khả năng hỗ trợ kịp thời, phân cấp mới thực sự mang lại hiệu quả bền vững.

Hình sơ hoạ.
Đón đọc Kỳ 8: Bộ máy quản lý đường bộ: Tổ chức như thế nào để đảm bảo năng lực thực thi


